Nieprawidłowe ustawienie kolan u dzieci to jeden z częstszych powodów niepokoju rodziców, zwłaszcza gdy sposób chodzenia lub sylwetka dziecka zaczynają odbiegać od intuicyjnie rozumianej normy. Koślawość i szpotawość kolan u dzieci bywają zjawiskami całkowicie naturalnymi, wpisanymi w etapy rozwoju układu kostno-stawowego, ale w określonych sytuacjach mogą sygnalizować zaburzenia wymagające kontroli specjalistycznej. Kluczowe znaczenie ma właściwe rozróżnienie między fizjologiczną zmiennością rozwojową a patologią, która bez odpowiedniego postępowania może prowadzić do trwałych konsekwencji biomechanicznych.
Fizjologiczny rozwój osi kończyn dolnych u dziecka
Rozwój osi kończyn dolnych u dzieci jest procesem dynamicznym i etapowym, który rozpoczyna się jeszcze w życiu płodowym, a stabilizuje dopiero w wieku szkolnym. Noworodki i niemowlęta rodzą się zazwyczaj z fizjologiczną szpotawością kolan, wynikającą z ułożenia w macicy oraz niedojrzałości struktur kostnych. W pierwszych miesiącach życia jest to stan całkowicie prawidłowy i nie wymaga żadnej interwencji.
Wraz z rozpoczęciem pionizacji i nauką chodzenia, zwykle między 12. a 18. miesiącem życia, oś kończyn zaczyna się stopniowo zmieniać. Około 2.–3. roku życia u wielu dzieci obserwuje się przejście w fazę koślawości kolan, która osiąga największe nasilenie między 3. a 4. rokiem życia. W tym okresie charakterystyczne jest zbliżanie się kolan przy jednoczesnym oddaleniu kostek przyśrodkowych, co często bywa mylnie interpretowane jako wada wymagająca natychmiastowego leczenia.
Między 6. a 7. rokiem życia u większości dzieci dochodzi do samoistnej normalizacji osi kończyn dolnych. Kolana ustawiają się w tzw. osi neutralnej, z niewielkim, fizjologicznym kątem koślawości, który pozostaje typowy również dla dorosłych. Kluczowe znaczenie ma symetria zmian oraz brak dolegliwości bólowych. Jeżeli rozwój przebiega harmonijnie, a dziecko porusza się swobodnie, obserwacja jest w pełni wystarczającym postępowaniem.
Koślawość i szpotawość kolan u dzieci – normy rozwojowe i sygnały ostrzegawcze
Choć koślawość i szpotawość kolan u dzieci bardzo często mieszczą się w granicach normy rozwojowej, istnieją konkretne cechy, które powinny zwrócić uwagę rodziców i lekarzy. Niepokój budzi przede wszystkim utrzymywanie się wyraźnych odchyleń osi kolan poza typowe ramy wiekowe lub ich narastanie zamiast stopniowego zmniejszania.
Do sygnałów ostrzegawczych zalicza się:
-
asymetryczne ustawienie kolan, gdy jedna kończyna wykazuje cechy koślawości, a druga szpotawości
-
utrzymywanie się znacznej szpotawości po 2. roku życia lub nasilonej koślawości po 7. roku życia
-
ból kolan, bioder lub stóp, szczególnie nasilający się po wysiłku
-
szybkie męczenie się dziecka, niechęć do chodzenia lub biegania
-
zaburzenia chodu, takie jak potykanie się, kołysanie tułowiem czy nadmierne ścieranie obuwia
-
współistnienie innych problemów ortopedycznych, w tym płaskostopia lub zaburzeń osi bioder
Warto podkreślić, że niepokojące objawy rzadko występują w izolacji. Często towarzyszą im czynniki ogólnoustrojowe, takie jak niedobory witaminy D, zaburzenia mineralizacji kości, nadmierna masa ciała czy choroby metaboliczne. W takich przypadkach koślawość kolan lub szpotawość kolan nie są jedynie defektem estetycznym, lecz objawem głębszego problemu zdrowotnego, który wymaga dokładnej diagnostyki i świadomego postępowania.
Diagnostyka ortopedyczna: kiedy i jak ocenia się ustawienie kolan
Proces diagnostyczny w przypadku podejrzenia zaburzeń osi kończyn dolnych u dziecka opiera się przede wszystkim na dokładnym badaniu klinicznym oraz analizie wieku rozwojowego. Doświadczony ortopeda dziecięcy potrafi już na etapie obserwacji chodu, postawy i sposobu obciążania kończyn odróżnić fizjologiczną koślawość kolan u dzieci od zmian wymagających pogłębionej oceny. Istotna jest symetria ustawienia kolan, relacja między kolanami a kostkami przyśrodkowymi oraz sposób pracy stawów biodrowych i skokowych.
Badanie zawsze rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu. Lekarz pyta o moment rozpoczęcia chodzenia, tempo rozwoju ruchowego, ewentualne dolegliwości bólowe, urazy oraz choroby współistniejące. Duże znaczenie ma również masa ciała dziecka, ponieważ nadwaga i otyłość istotnie wpływają na biomechanikę kończyn dolnych i mogą nasilać szpotawość kolan lub utrwalać koślawość.
W sytuacjach budzących wątpliwości diagnostyczne stosuje się badania obrazowe. Najczęściej jest to zdjęcie RTG kończyn dolnych w pozycji stojącej, pozwalające ocenić przebieg osi mechanicznej kończyny, kąty stawowe oraz stan chrząstek wzrostowych. Badanie to wykonuje się jednak rozważnie, wyłącznie wtedy, gdy istnieją ku temu wyraźne wskazania kliniczne. U młodszych dzieci, bez objawów alarmowych, nadmierna diagnostyka obrazowa nie jest zalecana.
Coraz częściej uzupełnieniem badania jest analiza chodu lub ocena podoskopowa stóp, które dostarczają informacji o rozkładzie obciążeń i kompensacjach posturalnych. Pozwala to spojrzeć na koślawość i szpotawość kolan u dzieci nie jako izolowany problem stawu kolanowego, lecz element złożonego układu biomechanicznego całego ciała.
Metody leczenia i postępowanie terapeutyczne u dzieci z zaburzeniami osi kolan
Postępowanie terapeutyczne w przypadku nieprawidłowego ustawienia kolan zawsze powinno być dostosowane do wieku dziecka, stopnia nasilenia zmian oraz ich przyczyny. W zdecydowanej większości przypadków, zwłaszcza u dzieci młodszych, podstawową strategią pozostaje świadoma obserwacja połączona z regularnymi kontrolami ortopedycznymi. Fizjologiczna koślawość kolan u dzieci bardzo często ustępuje samoistnie wraz z dojrzewaniem układu kostnego.
Jeżeli jednak odchylenia osi są wyraźne lub utrwalają się wraz z wiekiem, wdraża się leczenie zachowawcze. Kluczową rolę odgrywa fizjoterapia ukierunkowana na poprawę kontroli posturalnej, wzmocnienie odpowiednich grup mięśniowych oraz normalizację wzorców chodu. Ćwiczenia koncentrują się m.in. na mięśniach pośladkowych, stabilizatorach biodra i mięśniach uda, które mają bezpośredni wpływ na ustawienie stawu kolanowego.
W wybranych przypadkach stosuje się indywidualnie dobrane wkładki ortopedyczne, zwłaszcza gdy szpotawość kolan lub koślawość współistnieją z wadami stóp. Ich celem nie jest „prostowanie kolan”, lecz korekta osi obciążenia i ograniczenie niekorzystnych kompensacji w całym układzie ruchu. Równie ważne jest wsparcie żywieniowe, szczególnie w kontekście gospodarki wapniowo-fosforanowej i suplementacji witaminy D.
Leczenie operacyjne stanowi ostateczność i dotyczy niewielkiego odsetka pacjentów. Rozważa się je u starszych dzieci i nastolatków z ciężkimi, postępującymi deformacjami osi kończyn, które nie reagują na leczenie zachowawcze. Zabiegi te są precyzyjnie planowane i często wykorzystują potencjał wzrostowy kości do stopniowej korekcji ustawienia kolan.
Odpowiednio wcześnie rozpoznana koślawość i szpotawość kolan u dzieci daje bardzo dobre rokowania. Kluczem jest spokojna, oparta na wiedzy ocena sytuacji oraz unikanie pochopnych decyzji terapeutycznych, które mogą przynieść więcej szkody niż pożytku.
Więcej na ten temat: ortopeda Dąbrowa Górnicza.
[ Treść sponsorowana ]
