Problematyka związana z majątkiem wspólnym małżonków w sytuacji, gdy jeden z nich ogłasza upadłość, należy do najbardziej złożonych zagadnień prawa cywilnego i upadłościowego. Szczególne emocje i niepewność budzi pytanie, co dzieje się z mieszkaniem, które często stanowi najważniejszy składnik majątku rodzinnego. W grę wchodzą zarówno przepisy dotyczące wspólności majątkowej, jak i regulacje prawa upadłościowego, które w praktyce mogą prowadzić do sprzedaży nieruchomości, nawet jeśli drugi małżonek nie miał żadnego związku z długami.
Zasady odpowiedzialności małżonków za długi i wspólny majątek
Z chwilą zawarcia małżeństwa, jeśli nie podpisano umowy majątkowej, między małżonkami powstaje ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona m.in. mieszkanie, jeśli zostało nabyte w czasie trwania związku. Należy jednak odróżnić wspólny majątek od majątku osobistego każdego z małżonków, do którego należą przedmioty nabyte przed ślubem, spadki czy darowizny.
Odpowiedzialność za długi małżonka w ramach wspólności ustawowej zależy od tego, w jaki sposób zostały one zaciągnięte:
-
Jeśli zobowiązanie zostało zaciągnięte przez jednego małżonka za zgodą drugiego, wierzyciel może sięgnąć do całego majątku wspólnego.
-
Jeżeli zgody nie było, wierzyciel może dochodzić roszczeń jedynie z majątku osobistego dłużnika oraz z jego udziału, który przypadnie mu w wyniku podziału wspólności.
-
W przypadku długów powstałych przed zawarciem małżeństwa odpowiedzialność dotyczy wyłącznie majątku osobistego dłużnika.
Te rozróżnienia są kluczowe, ponieważ w praktyce decydują, czy mieszkanie wchodzące w skład majątku wspólnego będzie podlegało egzekucji i czy może być objęte postępowaniem upadłościowym.
Skutki ogłoszenia upadłości jednego z małżonków dla mieszkania
Ogłoszenie upadłości konsumenckiej przez jednego z małżonków ma bezpośredni wpływ na cały majątek wspólny. Z chwilą wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości powstaje tzw. rozdzielność majątkowa z mocy prawa, co oznacza, że wspólność ustaje, a dotychczasowy majątek wspólny wchodzi do masy upadłości.
W praktyce skutkuje to tym, że mieszkanie, nawet jeśli oboje małżonkowie byli jego współwłaścicielami w ramach wspólności, staje się składnikiem masy upadłościowej. Syndyk może je sprzedać w celu zaspokojenia wierzycieli, a drugi małżonek traci faktyczną możliwość decydowania o jego losie. Jedynym uprawnieniem, jakie mu przysługuje, jest zgłoszenie swojego roszczenia o połowę wartości majątku wspólnego do masy upadłości.
Warto podkreślić, że:
-
Nieruchomość mieszkalna wchodząca w skład majątku wspólnego nie jest wyłączana z masy upadłościowej.
-
Nawet jeśli drugi małżonek nie zaciągał żadnych zobowiązań, może stracić mieszkanie wskutek sprzedaży przez syndyka.
-
Po sprzedaży mieszkania przewidziana jest wypłata równowartości czynszu najmu za okres do dwóch lat, co ma zapewnić rodzinie minimum bezpieczeństwa mieszkaniowego.
Sytuacja ta rodzi poważne konsekwencje społeczne i emocjonalne, ponieważ często oznacza konieczność zmiany miejsca zamieszkania i reorganizacji życia całej rodziny.
Ochrona praw drugiego małżonka w postępowaniu upadłościowym
Choć upadłość jednego z małżonków prowadzi do włączenia całego wspólnego majątku do masy upadłości, prawo przewiduje pewne mechanizmy ochronne dla drugiej strony. Kluczowym narzędziem jest możliwość zgłoszenia do masy upadłości roszczenia o równowartość udziału w majątku wspólnym. Oznacza to, że drugi małżonek, mimo iż mieszkanie zostanie sprzedane, może ubiegać się o wypłatę należnej części wartości. Nie jest to jednak proste i wymaga zgłoszenia w odpowiednim terminie, zgodnie z zasadami postępowania upadłościowego.
W praktyce ochrona praw drugiego małżonka sprowadza się do kilku podstawowych aspektów:
-
prawo do zgłoszenia wierzytelności z tytułu udziału w majątku wspólnym,
-
możliwość uczestniczenia w postępowaniu upadłościowym i składania uwag,
-
roszczenie o przyznanie środków na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, gdy zostanie sprzedane wspólne mieszkanie,
-
prawo do informacji o przebiegu postępowania i działaniach syndyka.
Warto zaznaczyć, że ochrona ta ma charakter finansowy, a nie rzeczowy. Innymi słowy, małżonek nie może zatrzymać nieruchomości, ale ma prawo do rekompensaty pieniężnej. Problem pojawia się w sytuacjach, gdy wartość mieszkania stanowiła kluczowy element dorobku rodziny, a rekompensata nie wystarcza, by nabyć inne lokum.
Możliwości zachowania mieszkania mimo upadłości
Choć w wielu przypadkach sprzedaż mieszkania jest nieunikniona, istnieją pewne strategie, które mogą pozwolić na zachowanie nieruchomości mimo ogłoszonej upadłości. Są one jednak ograniczone i wymagają podjęcia działań odpowiednio wcześnie.
Do najważniejszych możliwości należą:
-
zawarcie przed ślubem lub w trakcie małżeństwa intercyzy, czyli umowy o rozdzielności majątkowej – dzięki niej mieszkanie nabyte przez drugiego małżonka może być wyłączone z masy upadłości,
-
nabycie mieszkania przez małżonka nieobjętego upadłością jeszcze przed powstaniem wspólności majątkowej – wówczas pozostaje ono w majątku osobistym,
-
w niektórych przypadkach możliwość wykupu mieszkania przez drugiego małżonka z masy upadłości, co wymaga jednak odpowiednich środków finansowych,
-
negocjacje z syndykiem dotyczące sposobu zaspokojenia wierzycieli, jeśli uda się wykazać, że sprzedaż mieszkania byłaby nieproporcjonalnie uciążliwa.
W praktyce najpewniejszym rozwiązaniem jest wcześniejsze zabezpieczenie majątku poprzez odpowiednie regulacje umowne. W przeciwnym razie ryzyko utraty mieszkania jest bardzo wysokie, a możliwości obrony ograniczone. Dodatkowym czynnikiem pozostaje czas – im szybciej podejmie się działania, tym większe szanse na zachowanie kluczowych składników majątku rodzinnego.
Dodatkowe informacje: wniosek o upadłość Olsztyn.
